Piły ręczne
Piła ręczna to pierwsze narzędzie, z którym styka się większość osób zaczynających pracę z drewnem. Wybór zależy od kierunku cięcia i gatunku materiału.
Piła poprzeczna
Przeznaczona do cięcia w poprzek włókien. Charakteryzuje się uzębieniem z piłowanymi zębami o kącie nastawczym dostosowanym do cięcia w drewnie litym i drewnie konstrukacyjnym. Liczba zębów na cal (TPI) w okolicach 8–10 sprawdza się przy większości desek sosnowych i brzozowych.
Piła japońska (Ryoba)
Tnie przy ruchu pociągającym, co pozwala stosować cieńsze ostrze i uzyskiwać dokładniejszy rowek. Typ Ryoba ma dwie krawędzie tnące – jedną do cięcia poprzecznego, drugą do wzdłużnego. Zęby nie dają się naostrzyć samodzielnie, ale wymiana ostrza jest prosta i niedrogim rozwiązaniem.
Otwornica i piła do cięcia łuków
Piła z wąskim ostrzem umocowanym w ramie napinającej. Umożliwia cięcia krzywoliniowe. Wymaga regularnego napinania brzeszczotu przez dokręcanie elementu ramy.
Dłuta
Dłuta używa się do wycinania materiału tam, gdzie piła nie sięga. Podstawowy zestaw obejmuje trzy szerokości: 6 mm, 12 mm i 25 mm. Szersze dłuta (38–50 mm) przydają się przy wyrównywaniu płaszczyzn i oczyszczaniu wczepów.
Dłuto z obuchem
Posiada metalowy kołnierz (obuch) na górze rękojeści, który wytrzymuje uderzenia drewnianym lub plastikowym młotkiem. Przeznaczone do pracy przy większym nakładzie siły – wycinanie gniazd, wczepów, cięcie poprzezne w twardym drewnie.
Dłuto ze skośną krawędzią (paring chisel)
Dłuższe i cieńsze, bez obucha. Przeznaczone do precyzyjnych prac ręcznych bez uderzania młotkiem – czyszczenie złączy, ścinanie cienkich warstw materiału, wyrównywanie płaszczyzn gniazd.
Ostrzenie dłut: dłuto pracuje poprawnie tylko przy ostrzu o kącie ok. 25–30 stopni i płaskim grzbiecie. Ostrzenie na kamieniu wodnym zaczyna się od grubszego ziarna (400–800), kończy na drobnym (1000–2000). Płaski grzbiet dłuta nigdy nie jest szlifowany – wyłącznie polerowany.
Hebel ręczny
Hebel usuwa cienkie wióry z powierzchni drewna, wyrównując ją i nadając gładkość. Podstawowy typ to hebel zwykły (Jack plane), używany do szybkiego wyrównywania powierzchni po pile. Hebel wykańczający (Smoothing plane) jest krótszy i daje gładszą powierzchnię do wykończenia.
Nastawienie głębokości skrawania i prostoliniowości żelazka ma kluczowe znaczenie dla jakości heblowania. Żelazko powinno wystawać równomiernie po obu stronach szczeliny o grubości 0,1–0,2 mm przy normalnej pracy i do 0,5 mm przy szybkim wyrównywaniu.
Ręczna świder i wiertarka korby
Przed upowszechnieniem wiertelek elektrycznych dominowała wiertarka korby – ręczna, z charakterystycznym korbowym ramieniem. Nadaje się do wiercenia otworów pod kołki i śruby w drewnie litym i klejonkach. Wymagany nacisk i siła są większe niż przy wiertarce elektrycznej, ale przy prawidłowej technice uzyskuje się dobry kontrolę nad głębokością i kątem.
Rasp i pilniki do drewna
Rasp to narzędzie przypominające pilnik metalowy, ale z ostrzami w kształcie zębów zamiast nacięć. Usuwa szybko duże ilości materiału przy formowaniu zaokrąglonych krawędzi i kształtów wypukłych. Pilnik do drewna o drobnym uzębieniu wygładza powierzchnię po raspie.
Konserwacja narzędzi
Narzędzia ręczne służą przez wiele lat, jeśli są przechowywane i pielęgnowane prawidłowo. Powierzchnie metalowe należy chronić przed wilgocią – cienka warstwa oleju maszynowego lub wazeliny technicznej zapobiega korozji. Ostrza dłut i żelazek hebla należy owijać tkaninką lub kartonową pochewką, aby chronić krawędź tnącą podczas przechowywania.
Po pracy w drewnie iglastym, które zawiera żywicę, ostrza należy przetrzeć środkiem do usuwania żywicy lub acetonem, aby zapobiec jej twardnieniu na powierzchni.